Tham nhũng trong giáo dục

Mất niềm tin - Cái giá đắt nhất!

09-12-2007 06:39:41 GMT +7

“Ở hầu hết các nước, đầu tư cho giáo dục thường đứng thứ nhất hoặc nhì trong ngân sách nhà nước, vì thế các cơ hội dành cho tham nhũng cũng nhiều hơn” – cố vấn chính sách của UNDP tại Hà Nội Jairo Acũna Alfaro nhận xét

Việt Nam không ngoại lệ đối với nhận định này. Hiện nay, tổng chi ngân sách Nhà nước dành cho giáo dục lên tới 20%, tương đương 66.700 tỉ đồng, chiếm khoản chi tiêu lớn nhất, trên mức chi cho lương hưu và cứu trợ xã hội trong giai đoạn 2000 – 2004 (khoảng 9%), quản lý hành chính (7%), y tế (3%).

Nhận diện tham nhũng trong giáo dục

Nhưng “VN vẫn còn ít chú ý đến mức độ tác động của tham nhũng đến khối lượng và chất lượng dịch vụ công”, ông Jairo Acũna Alfaro cảnh báo – “Khi nhìn vào những con số lớn này, không có gì khó khăn để hiểu tại sao là một cơ quan ở tầm cao và có đại diện xuống tận cấp cộng đồng, cơ cấu này trở thành một cơ cấu hấp dẫn cho sự bảo trợ và lôi kéo, vận động. Do quy mô lớn của ngành, tham nhũng dễ nảy sinh ở tất cả các cấp khác nhau, từ quan chức cấp cao đến các cán bộ quản lý ngành và giáo viên phổ thông”.

Hơn nữa, một lượng đáng kể ngân sách giáo dục đang được sử dụng ở mức thấp, rải rác khắp nơi và ở những cấp khác nhau mà phần lớn những nơi này có hệ thống giám sát yếu kém. Với đặc điểm và cấu trúc phân cấp của các chương trình giáo dục, những quyết định có tác động lớn đến cuộc sống của người dân đều do “những người khác cổng” tại mỗi cấp của ngành quyết định. Cho dù có những lợi ích và tầm quan trọng như thế nào đi chăng nữa, đối với sự phát triển con người, ngành giáo dục vẫn rất dễ bị tổn thương trước tham nhũng.

Ông Jairo Acũna Alfaro đưa ra những ví dụ cụ thể có thể nảy sinh tham nhũng ở nhiều nước trên thế giới: việc bổ nhiệm, điều động và trả lương giáo viên, giáo viên “ma”, sản xuất và phân phát sách giáo khoa (SGK), dạy thêm, sử dụng tài sản công vào việc tư, gian lận trong sử dụng viện trợ cho giáo dục, thu phí tuyển sinh bất hợp pháp, mua sắm trang thiết bị... Điều này được TS Nguyễn Đình Cử (Viện Dân số và Các vấn đề xã hội) minh họa tại VN: Việc “chạy trường” vào Trường THPT Lê Quý Đôn (TPHCM) mất 2.000 USD/học sinh. Vụ án “chạy điểm” 553 triệu đồng ở Bạc Liêu. Lạm thu phí giáo dục (33 khoản). Rút ruột các công trình xây dựng, đặc biệt là chương trình kiên cố hóa trường học – thanh tra 14% số phòng học được xây dựng, phát hiện thất thoát 27,6 tỉ đồng. Độc quyền xuất bản SGK. Tham nhũng trong tuyển dụng, đề bạt và luân chuyển giáo viên. Xà xẻo khi mua thiết bị dạy học (Công ty In – Phát hành sách Quảng Ngãi bán thiết bị dạy học giả). Xà xẻo kinh phí dự án giáo dục (thậm chí xà xẻo cả dự án ma, điển hình là dự án Mạc Kim Tôn)...

Bất bình đẳng tăng lên

Tham gia nhiều dự án nhận diện, đánh giá, định lượng tham nhũng của Ban Nội chính Trung ương và Thanh tra Chính phủ, TS Nguyễn Đình Cử lo ngại: Nạn mua bán điểm sẽ làm cho tuổi thơ quen dần với dối trá, quen với bất công, mất tính trung thực để dần trở thành kẻ dối trá và năng lực thật luôn thấp hơn sự đánh giá. Tham nhũng thông qua mua, bán điểm, hối lộ trong tuyển dụng, đề bạt cán bộ đã làm cho người ta tin rằng sự thăng tiến của con người là do mua bán chứ không phải là năng lực bản thân. Do đó, người ta không nỗ lực học hành để nâng cao trình độ.

Tham nhũng trong giáo dục sẽ tạo ra nhóm người “học giả, bằng thật”, “chất lượng kém, điểm cao”. Trong tuyển sinh các cấp, tuyển dụng cán bộ, nhân viên, người ta lại chỉ có thể nhìn thấy “bằng”, thấy “điểm” và do đó có nguy cơ loại “học thật, bằng thật”, và “chất lượng cao, điểm cao” để chọn những người “học giả, bằng thật”, “chất lượng kém, điểm cao”. Nguy cơ này sẽ thành thực tế nếu lại có tham nhũng trong tuyển sinh, tuyển dụng.

Tham nhũng nói chung và tham nhũng trong giáo dục nói riêng làm mất niềm tin vào cuộc sống của tầng lớp trẻ - chủ nhân tương lai của đất nước. Như vậy, do tham nhũng mà giáo dục không đạt được mục tiêu đào tạo nên những con người trung thực, tài năng, thậm chí là ngược lại, làm tha hóa con người ngay từ khi còn trẻ. Nếu những con người như vậy được bổ nhiệm vào những vị trí quản lý đất nước ở các cấp độ khác nhau thì sẽ là nguy cơ phát triển không bền vững.

Hậu quả của việc không phòng ngừa tham nhũng trong giáo dục rất lớn và phức tạp, về lâu dài tác động tiêu cực tới chất lượng phát triển. Tóm lại, sự thiếu trách nhiệm giải trình và sự tham gia của xã hội trong trường học dẫn đến tỉ lệ bỏ học cao, gia tăng mức độ nghèo đói, hạn chế các cơ hội, giảm chất lượng dạy học, tăng bất bình đẳng và ngăn cách giàu nghèo, ngăn cản cả những thế hệ sau đạt đến một tương lai xán lạn, tạo ra vòng luẩn quẩn đói nghèo. Những tham nhũng vụn vặt làm mất niềm tin của các bậc cha mẹ vào dịch vụ công. Tổ chức Minh bạch Quốc tế (TI) tổng kết: “Có lẽ, cái giá cao nhất của tham nhũng trong giáo dục là mất niềm tin. Nếu mọi người (đặc biệt là thế hệ trẻ) tin rằng việc tuyển sinh vào trường phổ thông, ĐH và điểm thi có thể mua được thì nền chính trị và kinh tế tương lai của đất nước sẽ lung lay”.

Ở góc độ “tham nhũng hộ gia đình”, độc quyền SGK, loạn thu phí, tiền học thêm, tiền chạy trường, chạy điểm làm cho ngân sách gia đình dành cho giáo dục tăng lên, chiếm khoảng 40% chi của nền kinh tế quốc dân giáo dục. Hậu quả, 42,2% vị thành niên và thanh niên chưa được đến trường vì “không có tiền đi học”; 24,7% số vị thành niên bỏ học do không có tiền đóng học phí và lệ phí. Các tỉ lệ trên là cao nhất trong số các nguyên nhân dẫn đến mù chữ và bỏ học. Kết quả là khoảng 51% vị thành niên và thanh niên nông thôn có học vấn cao nhất là tiểu học, mù chữ hoặc chỉ biết đọc, biết viết.

Minh bạch, công khai trong chi tiêu cho giáo dục

Hầu hết các trường phổ thông ở VN là trường công nên diện bao cấp từ ngân sách Nhà nước rất lớn. Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Nguyễn Thiện Nhân cho biết, 90% là ngân sách Nhà nước, học phí chỉ có 10%. Vì vậy, Ngân sách Nhà nước dành cho GD-ĐT nói chung và giáo dục phổ thông nói riêng không ngừng tăng rất nhanh, hiện đã chiếm 20% ngân sách quốc gia nhưng bao giờ cũng “hụt hơi”, bao giờ cũng không đủ.

Trước thông tin về việc Bộ GD-ĐT chuẩn bị trình đề án học phí mới (trong đó học phí sẽ tăng đáng kể), nhiều chuyên gia, nhà giáo đã thẳng thắn nhận xét: Không thiếu tiền cho giáo dục vấn đề là cần sự công khai, minh bạch trong cơ chế quản lý tài chính của ngành giáo dục. Công khai, minh bạch cũng là hai yêu cầu rất quan trọng trong công tác phòng, chống tham nhũng nói chung. Vấn đề là cơ chế để thực hiện, đặc biệt trong các ngành sử dụng yêu sách cao như giáo dục.

Thái An