Tội ác cũng mang tính “hội nhập”

. Phóng viên: Ông có thể phân tích kỹ hơn yếu tố này?

- Tiến sĩ Trương Công Am: Các công trình nghiên cứu của các nhà tâm lý học nước ngoài, ví dụ như nhà tâm lý học tội phạm nổi tiếng người Nga Kabaropski, hiện cộng tác với FBI trong điều tra tội phạm, đã chỉ ra rằng: Có những người có những hành vi bạo lực dã man, giết người hàng loạt có liên quan đến sự biến đổi gien. Ở những người này, nam tính rất cao (kể cả nữ), cặp nhiễm sắc thể thứ 23 quy định giới tính thay vì XY như nam giới thông thường thì có thể là XYY.

Nhưng nhìn chung, các nhà tâm lý học vẫn cho rằng yếu tố xã hội có tác động lớn nhất. Cái tạo nên hành vi đó xuất phát từ động lực bên trong – mong muốn trả thù, mong muốn thỏa mãn. Nhưng cái tạo nên động lực đó lại do yếu tố bên ngoài tác động như hoàn cảnh sống, môi trường, giáo dục... những yếu tố đó có thể hình thành tâm lý tiêu cực tiềm ẩn bên trong con người và nổi lên trong hoàn cảnh cụ thể hoặc cũng có thể không bao giờ nổi lên hoặc nổi lên với cấp độ thấp.

. Tại sao những tội ác mang tính bệnh hoạn, thú tính – lệch lạc về tâm sinh lý – lại xuất hiện nhiều trong ít năm gần đây, chủ yếu là ở các đô thị lớn?

- Những yếu tố tiêu cực tiềm ẩn có thể trong một thời điểm, hoàn cảnh nào đó sẽ thúc đẩy con người đó phạm tội. Những hành vi vượt lên trên tội ác thông thường này liên quan đến nhân cách, những người này có thể có dị dạng về cơ thể - thường là não. Việc hình thành tính cách man rợ có thể do bệnh lý nên họ hành động rất man rợ, thỏa mãn thú tính.

Nhưng những lệch lạc ấy có thể còn do giáo dục, môi trường sống, như những chấn thương tâm lý thời thơ ấu... Chẳng hạn, việc thỏa mãn tình dục của mỗi người trưởng thành là nhu cầu bình thường nhưng có những người biến thái, chỉ thỏa mãn khi ác dâm, hiếp dâm...

Tội phạm giết người hàng loạt, như xả súng trong trường học giết chết nhiều người, hiện ở VN chưa xuất hiện nhiều nhưng có thể sẽ có. Ta phải suy nghĩ đến yếu tố do có sự hội nhập nên tội phạm cũng “cập nhật” hơn lên về tính chất, hành vi. Ngoài ra, còn có nguyên nhân từ tính toàn cầu hóa cùng với tiến trình mở cửa, những hành vi phạm tội, tội ác cũng mang tính “hội nhập”.

Ai cũng nói, cũng thấy rằng những kẻ giết người mang tính chất bệnh hoạn thời gian vừa qua hấp thu rất nhiều phương thức qua nhiều con đường khác nhau, như internet, phim ảnh bạo lực, game bạo lực... Song phần lớn cho rằng đó chỉ là lý thuyết suông, ít người để ý tội ác cũng như đối tượng phạm tội được “nâng cấp” dần về mức độ phổ biến cũng như tính chất hành vi, cấp độ phạm tội cùng với sự lan tỏa của các yếu tố nói trên.

Hiện xã hội có nhiều yếu tố tiêu cực tác động, công tác quản lý xã hội, đấu tranh phòng chống tội phạm rất cố gắng nhưng phải chăng chưa đáp ứng nhu cầu.

. Ông có cảnh báo gì về tác động từ phim ảnh, sách truyện?

- Giáo dục là để phòng ngừa, nhưng mặt trái của nó cũng giống như “vẽ đường cho hươu chạy”. Rất nhiều tội phạm khai nhận đã thực hiện hành vi tội ác dựa trên phim hành động, truyện vụ án... Điều này thì ai cũng thấy, cũng nói được bằng lý thuyết, rằng nó tác động đến ai đó chứ không phải con mình. Nhưng khi “đo lường” dưới góc độ tâm lý học tội phạm thì những yếu tố này có tác động rất cụ thể, đo được trên vỏ não.

Đối với trẻ nhỏ, khi chúng chưa có được “bộ lọc” tốt thì nhiễm hết mọi tác động mà thông thường cái xấu bao giờ cũng học nhanh hơn cái hay cái tốt. Lứa tuổi thiếu niên rất tò mò, học theo rất nhanh và tạo ra ấn tượng rất sâu sắc nhất là khi xem những bộ phim, cuốn sách có những tình tiết ly kỳ. Thậm chí cho đến khi về già, những ấn tượng đó vẫn nguyên vẹn như vừa mới tiếp xúc. Gần đây, nhiều nhà xuất bản in ra những tập truyện tranh liên quan đến bạo lực, tình dục. Tôi cho rằng họ đã hoàn toàn mất hết tính giáo dục, chỉ chạy theo lợi nhuận.

. Thông thường, đối với những hành vi phạm tội hơi khác thường là cơ quan chức năng phải trưng cầu giám định về tâm thần đối với đối tượng phạm tội, nhưng ở VN, điều này dường như còn xa lạ? Cùng với mở cửa hội nhập đặt ra những thách thức gì đối với việc nghiên cứu tâm lý học tội phạm?

- Những trường hợp khác thường đều phải giám định tâm thần. Phần lớn những hành vi phạm tội xuất phát từ những trường hợp mang tính bệnh lý nhưng hoàn toàn bình thường, nếu dần dần nặng lên thì sẽ trở thành tâm thần.

Cần phải đầu tư nhiều hơn nữa cho đấu tranh phòng chống tội phạm, trong đó có tâm lý học tội phạm. Lực lượng nghiên cứu để áp dụng tâm lý học tội phạm trong đấu tranh phòng chống tội phạm còn mỏng lắm. Ngoài những cơ sở đào tạo hiện nay nghiên cứu giảng dạy cũng chỉ để giảng dạy, còn để nghiên cứu những đề tài lớn hơn thì chưa có.