Sống được bởi... lá rơi
Đoàn cộ bò đi giao bán rác dương. Ảnh: PHẠM VĂN
Thì ra, căn nhà hai tầng cùng đầy đủ tiện nghi cũng phần nhiều nhờ cái cộ bò và đi cào lá dương (phi lao) rụng, dân ở đây gọi là nghề rác dương.
Nghề cào gom cành, lá dương khô chỉ xuất hiện khoảng mươi năm trở lại đây ở Phú Yên, khi than củi bắt đầu đắt đỏ, nhu cầu xây dựng tăng cao, các lò nung gạch phải tăng tốc nhưng buộc phải tính toán lại chi phí chất đốt. Ban đầu, chỉ một vài lò gạch đốt bằng rác dương, sau thấy thứ này vừa rẻ lại vừa bảo đảm nhiệt lượng, thế là hàng loạt lò gạch ở các huyện Phú Hòa, Tây Hòa... đều chuyển sang “dương hóa”, mới nảy ra lực lượng rác dương chuyên nghiệp. Bình quân một lò gạch mỗi lần đốt phải “ngốn” cỡ 15 cộ rác dương (chưa kể hàng loạt lò tráng bánh, nấu rượu, làm đậu...) nên đầu ra của rác dương luôn không phải lo.
Làm chơi, ăn thiệt
Dù gốc gác nông dân nhưng ông Ngô Văn Thơ (tự Bảy Thơ, 57 tuổi, ở phường 9, Tuy Hòa) có dáng dấp khá... thư sinh, cày ruộng nửa buổi là oải. Trước đây chuyên nghề làm ruộng và trồng hoa Tết, chỉ đủ sống qua ngày, thế nhưng ông đã “phất” lên trông thấy sau mấy năm làm thêm nghề rác dương. Là một tổ trưởng tự quản dân phố, ông Bảy Thơ rất “thông kim bác cổ” nhưng tâm đắc nhất vẫn là chuyện rác dương. Vợ chồng ông thường thức dậy khoảng 3 giờ, tà tà cơm nước, cà phê đến 4 giờ là dong cộ bò thẳng hướng rừng dương cách nhà khoảng 4-6 cây số. Nhiều hôm, tôi đi bộ thể dục buổi sáng, thấy vợ chồng ông Bảy ngồi vắt vẻo trên cộ trò chuyện hết sức tình tứ. Vậy mà chỉ loay hoay hơn tiếng đồng hồ sau đã thấy một cộ đầy ngất nghểu rác dương cập bên sân nhà. Nếu dong thẳng cộ rác lên Phú Hòa giao lò gạch thì đi, về khoảng hơn tiếng đồng hồ nữa; thế là bỏ túi 300.000 đồng. Sau đó, nếu thấy khỏe thì vợ chồng ông lại ra rừng dương gom tiếp cộ thứ 2, thứ 3; nếu giao chưa kịp thì tập kết gần nhà để hôm sau chở đi giao. Còn nếu thấy hơi mệt thì ông Bảy chỉ làm mỗi ngày một cộ, thời gian còn lại là thăm ruộng, đúc chậu trồng hoa, làm vài việc “tù và hàng tổng”, nếu có giỗ chạp, hiếu hỉ thì... đi nhậu, hứng lên thì làm vài bản karaoke... thơm đời! Khơi khơi như vậy, ngoại trừ 2-3 tháng mùa mưa (rác dương bị ướt, lò gạch nghỉ), vợ chồng Bảy Thơ kiếm bình quân 7-10 triệu đồng/tháng.
Cạnh nhà ông Bảy Thơ, vợ chồng anh Nguyễn Văn Vỹ (38 tuổi) thì “cày cuốc” bài bản hơn, bởi trẻ, khỏe và vừa... xây ngôi biệt thự 3 tầng. Công việc lấy rác dương của vợ chồng anh thường bắt đầu khoảng 1 giờ mỗi ngày; chồng dắt cộ ra bãi “quỹ rác” nhà đưa đi giao một “phát”, vợ ở nhà nấu cơm; chồng quay về cùng ăn uống, phê pháo, giá chót khoảng 6 giờ là đã có mặt ở rừng dương để “rác” thêm một chuyến. Cứ thế, cộ 1, cộ 2, cộ 3 cho tới tối mịt. Năng suất cao như vậy, nhưng do công việc không quá nặng nhọc, nên cũng khỏe. Tính sơ sơ, nhà Ba Mỹ thường thu nhập gấp đôi nhà Bảy Thơ, nghĩa là 15-20 triệu đồng/tháng.
Tại vùng ngoại ô TP Tuy Hòa và các xã gần biển thuộc các huyện Đông Hòa, Phú Hòa (Phú Yên), hiện có ít nhất 100 hộ sống bằng nghề rác dương và hầu hết đều có thu nhập cao so với mặt bằng nơi đây.
Nguyên tắc và bi hài
Theo một số cán bộ quản lý rừng phòng hộ biển Tuy Hòa, những người làm nghề rác dương đã tham gia đáng kể trong công tác bảo vệ rừng, lại còn góp phần bảo đảm an ninh trật tự cho khu bờ biển (vốn là nơi “núp bóng” không ít tệ nạn); khoảng 400 ha rừng dương dọc biển Tuy Hòa, từ ngày có “đạo quân” rác dương thì đỡ hẳn công dọn vệ sinh, băng nhóm tụ tập... Còn Hạt Kiểm lâm TP Tuy Hòa thì cho biết: Thảm thực bì rừng dương được bà con thường xuyên gom sạch đã góp phần bảo đảm vệ sinh bờ biển, giảm thiểu nguy cơ cháy rừng. Chúng tôi vận động bà con vừa cào rác dương vừa tham gia bảo vệ và phòng chống cháy rừng, nguồn sống gắn với rừng dương này nên họ rất tích cực hưởng ứng.
Anh Ba Mỹ cho hay: Nguyên tắc bất thành văn của nghề là không chặt, bẻ cây tươi, không đốt lửa “ẩu tả” trong rừng dương: “Tôi đã từng tham gia trồng rừng dương này, giờ nhờ nó mà mình có cơm ăn áo mặc nên phải luôn ý thức gìn giữ, bảo vệ tử tế. Có mấy thằng đi đào gốc dương về làm cây cảnh, tôi đã cảnh cáo rồi...”. Ông Bảy Thơ thì tỏ ra dứt khoát hơn: “Cũng có mấy đứa chặt, bẻ dương cây lung tung, anh em trong “hội rác dương” đã kiểm điểm rát rạt! Rừng dương bên bờ biển này như “lá phổi” của TP Tuy Hòa, là nguồn sống của bao gia đình nên việc bảo vệ là trách nhiệm của bọn tôi!”.
Nghề rác dương cũng lắm chuyện bi hài. Ví như anh Ba Mỹ trong một lần uống rượu đã... bật mí: “Bữa đó gần trưa, vợ chồng tao lóc cóc ra rừng dương An Phú, chưa kịp thả cào xuống thì đã thấy ngay bên cạnh một cặp sồn sồn đang quáng quàng... mặc quần áo sải ra xe máy. Nhìn quanh, tao thấy còn cái quần “sọt” khá mới, bèn ới theo: “... Quần, quên quần nè!”; thế là thằng chả bẽn lẽn quay lại lấy quần! Ui, còn chuyện “coi phim” cảnh trai gái “tâm sự” trong rừng dương thì cũng hơi bị nhiều”. Về cái “vụ” này, ông Bảy Thơ tỏ ra khá thoáng: “Ừ, thì trai gái cũng phải có chỗ tỏ tình tỏ cảm riêng tư chớ! Chỉ sợ không khéo là bị mấy thằng lôm côm nó “thổi” xe hoặc trấn lột. Tao ròm ròm vậy mà đã vài lần hù tụi trấn lột phải trả lại tiền và đồ đạc cho mấy cặp sinh viên, thanh niên. Một lần khác, tao đã cắp cổ một thằng lên Công an phường 7. Nói chung, cũng nhờ mấy cái dụng cụ lao động mang theo như rựa, gậy nêm cộ chất rác, cào cỏ,... như là vũ khí phòng thân, nhiều khi lúi húi một mình trong rừng dương vắng, cũng nguy hiểm chớ...”.
Anh Phạm Tấn Dũng (39 tuổi, làm nghề chạy xe công nông, ở xã Hòa Trị, Phú Hòa, Phú Yên) quan sát cuộc sống của những hộ rác dương, đã tâm sự với tôi: “Chắc tao phải “đẩy” chiếc “bục bịch” để chuyển qua cộ bò rác dương. Vừa đỡ tốn xăng nhớt, khỏi bị công an giao thông “thăm hỏi” thường xuyên, lại kiếm tiền nhiều hơn!”.