Người đi để lại Kịch đời

Nguyễn Lâm tên thật Nguyễn Đình Lâm, bạn bè văn nghệ hay gọi ông là Lâm Rùa, Lâm Râu hay Lâm Man... Nguyễn Lâm sinh ngày 10-8-1943 tại Hà Nội và mất đúng hai ngày sau sinh nhật vào năm 2005. Mới đây, trong đám giỗ nhân 3 năm ngày mất của ông, những tài danh của làng văn nghệ đã tụ họp lại trong một đêm cũng mưa gió dầm dề tại TPHCM để nhớ về ông.

Một người chịu đựng chí tình

Họa sĩ Nguyễn Thị Hiền, Bùi Quang Ngọc, Nguyễn Trọng Tường, Đinh Dũng...; nhà thơ, nhà báo Nhật Tuấn, Tô Hoàng, Nguyễn Nguyên Bảy, Lý Phương Liên, Thái Thành Đức Phổ, Trần Hoài Dương, Lê Xuân Đố... đã bùi ngùi ngồi với nhau nhớ Lâm Râu. Những năm miền Bắc chiến tranh, căn gác nhỏ của Nguyễn Lâm trên phố Triệu Việt Vương – Hà Nội là nơi sinh hoạt văn nghệ của những tài danh sau này: Lưu Quang Vũ, Xuân Quỳnh, Lê Minh Khuê, Nguyễn Thị Hiền, Đỗ Chu, Nguyễn Khắc Phục, Phạm Tiến Duật, NSND Trọng Khôi, Lâm Quang Ngọc, Vũ Ân Thi, Doãn Châu, Hoàng Hưng, Vương Trí Nhàn, Nghiêm Đa Văn, Đào Trọng Khánh... Và trong ngôi nhà của mình, Nguyễn Lâm trở thành một “mạnh thường quân” của giới văn nghệ trẻ lúc đó. Nguyễn Lâm làm “mạnh thường quân” cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng, ông chẳng những lo lắng về vật chất mà còn “chịu đựng” cả những vui buồn từ bè bạn mang đến. Nói đúng hơn, Lâm Râu bị văn chương mang dáng dấp bạn bè hành đến suốt cuộc đời.

Nguyễn Lâm đang học ĐH Bách khoa Hà Nội thì bỏ dở giữa chừng để làm công nhân nhà máy dệt 8/3. Ông bỏ học như thế vì thần tượng lớn nhất của ông là nhà văn Macxim Gocki, với tác phẩm gối đầu giường Trường đại học của tôi. Những đồng lương còm của công nhân có được cũng như nhuận bút các bài báo dịch, Nguyễn Lâm đều dành cho bè bạn. Ông cũng là tấm gương tự học không ngừng, thời ấy, Nguyễn Lâm là chiếc cầu nối tri thức nước ngoài với bạn bè cầm bút tại Hà Nội. Nguyễn Lâm đã tự học tiếng Nga, Pháp để dịch báo và sách văn học của Liên Xô cũ. Có thể nói, trong lớp, bạn bè kể trên của Nguyễn Lâm, thì họ biết được những nhà thơ như Lóoc-ca, Uýt-man... là nhờ ông.

Họa sĩ Nguyễn Thị Hiền kể hồi trẻ bà thường đến tìm Nguyễn Lâm trong những lúc buồn, có thể khóc lóc trước mặt Nguyễn Lâm và nhận được sự chia sẻ từ ông. Kịch tác gia Lưu Quang Vũ có lẽ là người bạn thân thiết nhất của Nguyễn Lâm lúc ấy. Trong Cây bút đời người (NXB Trẻ 2002), Vương Trí Nhàn viết về Lưu Quang Vũ: “Những lúc vui, Vũ đi những đâu đâu, khi buồn quá, lại trở về với Lâm. Lâm có thể nghe Vũ kể đủ chuyện, có thể nghe Vũ chửi bới kêu than, lại có thể lặng đi chờ đợi khi Vũ đờ đẫn không nói gì... Bao nhiêu ngang ngược của Vũ, Lâm chịu được hết. Trong những năm tháng tả tơi của Vũ, Lâm là hiện thân của sự chứa chấp thông cảm mà Vũ khao khát, nhưng lại thường tự đánh mất”.

Bạn bè của Nguyễn Lâm cho rằng sự thăng hoa trong sáng tạo của Lưu Quang Vũ hay của chính họ, không thể thiếu vắng hình bóng của Nguyễn Lâm. Sau giải phóng miền Nam, Nguyễn Lâm vào TPHCM làm ở Đài Tiếng nói Việt Nam, rồi các báo Sân khấu, Thể thao TPHCM... và mưu sinh nhờ nghề dịch thuật.

Còn lại Kịch đời

Sau khi Nguyễn Lâm mất, nhà văn Nguyễn Khắc Phục đã thu thập bản thảo, biên tập và đặt tên tập thơ là Kịch đời cho ông gồm 3 phần: Lều cỏ; Vách sương; Đường gió với mỗi phần 36 bài, mỗi bài được đặt tựa bằng hai từ. Tập thơ này đã được NXB Sân khấu cấp phép xuất bản, hình bìa chân dung Nguyễn Lâm do danh họa Bùi Xuân Phái vẽ và phụ bản cũng chân dung Nguyễn Lâm do cố họa sĩ Việt Hải vẽ. Những năm cuối đời của Lâm Râu, các nhà thơ Phạm Tiến Duật, Nguyễn Khắc Phục... đã đi xin phép ít nhất hai NXB nhưng đều bị từ chối in thơ Lâm Man. Thơ Nguyễn Lâm có gì mà khó khăn trong xuất bản đến vậy? Cái khó đầu tiên là thơ ông chưa bao giờ công bố bất cứ đâu, Lâm Râu chỉ viết để đọc cho bạn bè chứ không cần sự chia sẻ của số đông vì ông biết ít người hiểu được.

Nhận xét về thơ Nguyễn Lâm, nhà thơ vừa mất Phạm Tiến Duật đã viết trong ngày 4-9-2005: “Thơ Lâm nói về dòng sông mà chỉ hướng sự quan tâm đến mấy con vờ trên mặt nước, đến những cánh bèo, chứ không hề quan tâm đến dòng chảy... Thơ Lâm nói về cánh rừng mà không nói gì đến đinh, lim, sến, táu mà quan tâm rất nhiều đến cỏ, đến những con vật xinh xắn nhưng quá bé bỏng sống khuất lấp trong cây. Thơ Lâm nhiều quán cóc mà ít nhà hàng. Thơ Lâm có nhiều cuộc đời nhưng rất ít cuộc đời đặc biệt... Thơ Lâm được sáng tác chủ yếu ở trạng thái nhắm mắt (nội quan), dù trong thơ vô vàn chi tiết thu được từ sự quan sát...”.

Còn nhà văn Nguyễn Khắc Phục đánh giá thơ Nguyễn Lâm như một dạng đồng dao nhưng hiện ra “... lổng chổng, câu cú chữ nghĩa chủng chẳng, rời rã. Cấu tứ xiêu vẹo, lệch đổ. Giọng điệu lắm lúc giả ngô giả ngọng. Lại có khi đột ngột ngắt câu, chuyển ý tùy tiện, mê hoảng... Có người nói đọc thơ Lâm Man nghe như có tiếng nấc ở trong, mà là nấc cụt”. Theo nhà văn Nguyễn Khắc Phục, muốn đồng cảm được với thơ Nguyễn Lâm thì phải đọc chậm lại, ít nhất cũng chậm bằng tốc độ đi bộ của thi sĩ Lâm Man. Thế nhưng chúng ta đang sống trong thời buổi chụp giật, vội vàng này thì làm gì có thời gian để gặm nhấm thơ thẩn, nhất là với kiểu thơ Nguyễn Lâm?!